Trong bối cảnh Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) liên tục đổi mới kỳ thi tốt nghiệp THPT theo Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018, câu chuyện về cách đưa yếu tố thực tế vào đề thi Toán nhận được sự quan tâm lớn từ cộng đồng giáo dục. GS.TS Lê Anh Vinh – Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam – đã đưa ra quan điểm rõ ràng: Không nên cố đưa một câu chuyện đời sống để có vẻ ‘thực tế’ vào đề thi Toán. Học sinh thường chỉ tìm cách “bóc vỏ” để đưa về dạng bài quen thuộc thay vì thực sự vận dụng tư duy.
GS Lê Anh Vinh – Chuyên gia hàng đầu về giáo dục Toán học
GS.TS Lê Anh Vinh là Giáo sư trẻ nhất Việt Nam năm 2020, tiến sĩ Toán tại Đại học Harvard. Hiện ông giữ chức Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Bộ GD&ĐT) và là chủ biên sách giáo khoa Toán tiểu học bộ Kết nối tri thức với cuộc sống. Với kinh nghiệm phong phú, quan điểm của ông luôn được giới chuyên môn và giáo viên quan tâm.
Ông chỉ ra thực tế: Nhiều học sinh coi Toán là môn học trừu tượng, tách rời cuộc sống. Từ tiểu học đến THPT, khoảng cách giữa kiến thức Toán và trải nghiệm thực tế ngày càng lớn. Ví dụ điển hình là lãi đơn và lãi kép – hai khái niệm được dạy qua tỷ số phần trăm và hàm mũ, nhưng nếu chỉ thay số vào công thức thì học sinh chỉ học kỹ thuật chứ chưa hiểu bản chất kinh tế – tài chính.
Điểm nghẽn lớn nhất: Quá ưu tiên kết quả và kỹ thuật
Theo GS Vinh, “điểm nghẽn” lớn nhất khiến Toán phổ thông khô cứng chính là việc ưu tiên kết quả (làm nhanh, đáp án đúng). Điều này dẫn đến vòng lặp tiêu cực:
- Giáo viên dạy theo mẫu, tập trung kỹ thuật và tốc độ.
- Học sinh học vẹt, làm bài theo công thức quen thuộc.
- Đề thi kiểm tra chủ yếu dạng bài truyền thống → củng cố cách dạy cũ.
Kết quả là Toán trở thành môn học nặng nề, thiếu sức sống. Nhiều giáo viên muốn đổi mới nhưng áp lực thi cử và lớp học đông khiến họ khó thực hiện.
Bộ GD&ĐT đã nhận diện vấn đề này qua triển khai Chương trình GDPT 2018. Chương trình nhấn mạnh phát triển năng lực cốt lõi, tư duy và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn thay vì chỉ truyền thụ kiến thức.
Toán thực tế đúng nghĩa là gì? Tại sao không nên “cố đưa” vào đề thi?
GS Lê Anh Vinh giải thích rõ: Một bài toán thực tế phải xuất phát từ vấn đề có thật, mô hình hóa bằng ngôn ngữ Toán, giải quyết bằng công cụ Toán, rồi kiểm chứng kết quả trong bối cảnh ban đầu. Đây là quá trình đòi hỏi thời gian quan sát, thảo luận, thử – sai, chứ không phải chỉ là “khoác áo thực tế” cho một bài toán thuần túy.
Ông cảnh báo: Nếu học sinh chưa được trải nghiệm Toán thực tế đúng cách trong quá trình học, việc nhét một vài câu chuyện đời sống vào đề thi 90 phút chỉ khiến các em “bóc vỏ” nhanh chóng để về dạng quen thuộc. Kết quả là đề thi không tạo được thay đổi thực chất, thậm chí gây khiên cưỡng.
Quan điểm này hoàn toàn phù hợp với định hướng của Bộ GD&ĐT. Các đề thi tham khảo môn Toán từ năm 2025 nhấn mạnh:
- Bám sát Chương trình GDPT 2018 (chủ yếu lớp 12).
- Tăng cường câu hỏi tích hợp, vận dụng thực tế một cách tự nhiên.
- Cấu trúc đề rõ ràng: trắc nghiệm nhiều lựa chọn, đúng/sai, và trả lời ngắn.
Bộ không khuyến khích “thực tế hóa” gượng ép mà hướng tới bài toán hay, đẹp, có mô hình rõ ràng, cách hỏi tinh tế và lời giải sáng sủa.
Dạy Toán theo cách mới: Từ tình huống thực tế đến mô hình Toán học
Trong sách giáo khoa Toán tiểu học Kết nối tri thức với cuộc sống, nhóm biên soạn do GS Vinh tham gia áp dụng cách tiếp cận ngược: Bắt đầu từ tình huống có ý nghĩa → học sinh quan sát, phát hiện vấn đề → chuyển thành mô hình Toán → giải quyết → kiểm chứng kết quả.
Cách này giúp học sinh hiểu “tại sao” cần kiến thức Toán: phép nhân để đếm nhanh, đo lường để so sánh, biểu đồ để phân tích dữ liệu, hàm số để dự báo, xác suất để đánh giá rủi ro, tối ưu hóa để chọn phương án tốt nhất.
Ở cấp THPT, định hướng tương tự được Bộ GD&ĐT thúc đẩy qua:
- Học liệu hỗ trợ giáo viên chi tiết hơn.
- Đánh giá quá trình kết hợp đánh giá cuối kỳ.
- Tăng cường tư duy liên môn và ứng dụng thực tiễn.
GS Vinh nhấn mạnh: Thay đổi không thể chỉ dựa vào nỗ lực cá nhân giáo viên. Cần hệ thống đồng bộ từ chương trình, sách giáo khoa, học liệu đến kiểm tra đánh giá. Sách giáo viên cần được đầu tư tương xứng để hỗ trợ thầy cô tổ chức hoạt động hiệu quả.
Thách thức và cơ hội trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2025-2026
Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2025 là năm đầu áp dụng hoàn toàn Chương trình GDPT 2018. Đề Toán có cấu trúc mới (22 câu, gồm trắc nghiệm, đúng/sai, trả lời ngắn), tập trung phân loại năng lực và khuyến khích vận dụng. Nhiều giáo viên và học sinh ghi nhận đề thi có sự mới mẻ, tăng câu hỏi gắn với bối cảnh thực tế một cách hợp lý.
Tuy nhiên, để thành công lâu dài, cần:
- Giáo viên được tập huấn thường xuyên về thiết kế bài học gắn thực tế.
- Học sinh có cơ hội trải nghiệm Toán qua hoạt động dự án, thảo luận nhóm.
- Phụ huynh hiểu và đồng hành, thay vì chỉ chạy theo điểm số.
- Đề thi tiếp tục tinh chỉnh theo hướng Bộ GD&ĐT hướng dẫn: ưu tiên chất lượng mô hình và tư duy hơn là “vỏ bọc” thực tế.