Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động, việc định hướng nghề nghiệp cho học sinh không còn là nhiệm vụ chỉ đặt ra ở những năm cuối THPT. Thay vào đó, học sinh cần được tiếp cận với các lĩnh vực nghề nghiệp, khám phá năng lực cá nhân và hình thành tư duy lựa chọn tương lai ngay từ những cấp học đầu tiên.
Mới đây, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu tăng cường tích hợp giáo dục STEM với hoạt động hướng nghiệp tại các trường tiểu học, THCS và THPT. Đáng chú ý, ở cấp THCS, các nhà trường được định hướng tổ chức những hoạt động trải nghiệm gắn với vai trò nghề nghiệp như kỹ sư, nhà nghiên cứu, chuyên viên dữ liệu, đồng thời khai thác kết quả học tập STEM để hỗ trợ công tác tư vấn phân luồng sau lớp 9.
Đây không chỉ là sự thay đổi trong cách tổ chức hoạt động giáo dục mà còn cho thấy một định hướng quan trọng: giúp học sinh hiểu bản thân, nhận diện năng lực và có sự chuẩn bị tốt hơn trước khi đưa ra những lựa chọn học tập dài hạn.
1. TP.HCM đưa giáo dục STEM gắn chặt hơn với định hướng nghề nghiệp
Theo thông tin được công bố ngày 4/11/2026, Phó Giám đốc Sở GD-ĐT TP.HCM Nguyễn Bảo Quốc yêu cầu các cơ sở giáo dục phổ thông tăng cường tích hợp giáo dục STEM với giáo dục hướng nghiệp, triển khai linh hoạt theo đặc điểm của từng cấp học.
Định hướng này được cụ thể hóa theo ba giai đoạn:
Ở cấp tiểu học: Khơi gợi sự tò mò và hình thành hứng thú khám phá
Các trường được khuyến khích triển khai bài học STEM, hoạt động trải nghiệm và làm quen với nghiên cứu khoa học – kỹ thuật. Việc nhận thức nghề nghiệp cần được tích hợp tự nhiên thông qua các hoạt động học tập, không tạo áp lực lựa chọn nghề nghiệp quá sớm cho trẻ.
Thông qua việc quan sát, thử nghiệm, lắp ráp hoặc tạo ra những sản phẩm đơn giản, học sinh có cơ hội tiếp xúc với các lĩnh vực khoa học, công nghệ và kỹ thuật theo cách gần gũi.
Ở cấp THCS: Khám phá năng lực và trải nghiệm các vai trò nghề nghiệp
Đây là giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt đối với công tác hướng nghiệp. Học sinh bắt đầu có khả năng nhận thức rõ hơn về sở thích, thế mạnh và những lĩnh vực mình quan tâm.
Vì vậy, giáo dục STEM được định hướng gắn với các hoạt động mô phỏng vai trò nghề nghiệp như kỹ sư, nhà nghiên cứu, chuyên viên dữ liệu. Các sản phẩm và minh chứng học tập STEM cũng có thể được khai thác để hỗ trợ tư vấn phân luồng sau lớp 9.
Ở cấp THPT: Định hướng chuyên sâu và chuẩn bị lựa chọn ngành học
Học sinh được khuyến khích tham gia các chuyên đề liên môn, nghiên cứu khoa học – kỹ thuật và những hoạt động STEM chuyên sâu. Trên cơ sở năng lực cá nhân, các em từng bước đối chiếu với yêu cầu của những nhóm ngành công nghệ, lựa chọn môn học, tổ hợp xét tuyển và xây dựng hồ sơ năng lực STEM phục vụ tuyển sinh sau phổ thông.
Việc kết nối với trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ cũng được chú trọng nhằm mở rộng cơ hội trải nghiệm thực tế.
2. Vì sao học sinh cần được định hướng nghề nghiệp từ cấp THCS?
Một trong những khó khăn phổ biến trong quá trình lựa chọn ngành học là học sinh chưa thực sự hiểu bản thân phù hợp với lĩnh vực nào. Nhiều em chỉ bắt đầu quan tâm đến nghề nghiệp khi đứng trước kỳ thi tuyển sinh lớp 10 hoặc kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Khi đó, việc lựa chọn thường chịu ảnh hưởng lớn từ điểm số, xu hướng ngành nghề, kỳ vọng gia đình hoặc những thông tin chưa đầy đủ về thị trường lao động.
Định hướng nghề nghiệp từ THCS có thể giúp khắc phục một phần hạn chế này.
Thứ nhất, giúp học sinh nhận diện năng lực thay vì chỉ nhìn vào điểm số.
Một học sinh có kết quả tốt môn Toán chưa chắc đã muốn trở thành kỹ sư. Ngược lại, một em chưa có thành tích nổi bật ở một môn học nhưng lại thể hiện khả năng quan sát, thiết kế, thử nghiệm và giải quyết vấn đề rất tốt.
Thông qua hoạt động STEM, giáo viên có thể quan sát cách học sinh tiếp cận một nhiệm vụ, phân tích dữ liệu, xây dựng phương án và điều chỉnh khi gặp khó khăn. Đây là những biểu hiện năng lực có giá trị trong quá trình tư vấn hướng nghiệp.
Thứ hai, giúp học sinh hiểu mối liên hệ giữa kiến thức trong trường học và đời sống.
Không ít học sinh từng đặt câu hỏi: Vì sao phải học Toán, Vật lý hay Tin học khi chưa biết những kiến thức này sẽ được sử dụng ở đâu?
STEM tạo cơ hội để các em nhìn thấy mối liên hệ giữa những môn học tưởng chừng riêng biệt.
Chẳng hạn, khi thiết kế một mô hình cầu, học sinh cần vận dụng kiến thức hình học, đo lường, lực và vật liệu. Khi xây dựng một chương trình điều khiển robot, các em phải sử dụng tư duy logic, thuật toán và khả năng giải quyết vấn đề.
Từ đó, kiến thức không còn chỉ là nội dung cần ghi nhớ để làm bài kiểm tra mà trở thành công cụ để khám phá và giải quyết những tình huống thực tế.
Thứ ba, hỗ trợ lựa chọn hướng học tập phù hợp sau lớp 9.
Lựa chọn giữa THPT, giáo dục nghề nghiệp và những hướng học tập khác là quyết định quan trọng đối với học sinh cuối cấp THCS.
Nếu được tiếp cận với hoạt động hướng nghiệp từ sớm, các em có thêm cơ sở để đánh giá sở thích, năng lực và mức độ phù hợp của bản thân với từng lựa chọn. Điều này giúp hạn chế tình trạng chọn trường, chọn ngành theo tâm lý đám đông hoặc chỉ dựa vào mong muốn của người khác.
3. Toán học và tư duy logic: Nền tảng quan trọng trong giáo dục STEM
Trong mô hình giáo dục STEM, Toán học không chỉ là một môn học độc lập mà còn đóng vai trò nền tảng để học sinh tiếp cận các lĩnh vực khoa học, công nghệ và kỹ thuật.
Từ việc đo lường, tính toán, phân tích dữ liệu đến xây dựng thuật toán, nhiều hoạt động STEM đều đòi hỏi khả năng vận dụng kiến thức Toán học và tư duy logic.
Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu và tự động hóa phát triển nhanh chóng, năng lực phân tích, suy luận và giải quyết vấn đề ngày càng có ý nghĩa.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc học Toán để đạt điểm cao và việc phát triển tư duy Toán học. Một học sinh có thể ghi nhớ nhiều công thức nhưng vẫn gặp khó khăn khi phải vận dụng kiến thức vào một tình huống mới. Ngược lại, học sinh có nền tảng tư duy tốt thường biết cách phân tích vấn đề, tìm mối liên hệ, thử nghiệm nhiều phương án và giải thích được cách giải quyết của mình.
Đó cũng là lý do việc xây dựng nền tảng Toán học vững chắc cần được xem là một phần quan trọng trong quá trình chuẩn bị năng lực STEM cho học sinh.
Tại Trạng Lường Academy, việc học Toán được định hướng không chỉ dừng lại ở kiến thức và kỹ năng giải bài tập mà còn chú trọng khả năng suy luận, tư duy logic và giải quyết vấn đề. Đây là những năng lực có giá trị lâu dài, giúp học sinh chủ động hơn khi tiếp cận các lĩnh vực học thuật và công nghệ trong tương lai.
4. Làm thế nào để giáo dục STEM không trở thành một phong trào hình thức?
Dù mang lại nhiều tiềm năng, giáo dục STEM chỉ thực sự có ý nghĩa khi được triển khai đúng bản chất. Nếu các hoạt động chỉ tập trung vào việc tạo ra sản phẩm đẹp mắt, tổ chức cuộc thi hoặc đầu tư thiết bị mà thiếu chiều sâu kiến thức, học sinh khó có thể phát triển năng lực một cách bền vững.
Để nâng cao hiệu quả, cần chú trọng một số yếu tố:
- Xuất phát từ kiến thức nền tảng: Hoạt động STEM cần gắn với nội dung học tập, giúp học sinh hiểu và vận dụng kiến thức thay vì chỉ làm theo hướng dẫn có sẵn.
- Đặt trải nghiệm và quá trình giải quyết vấn đề làm trọng tâm: Học sinh cần được thử nghiệm, mắc lỗi, điều chỉnh và tự đánh giá kết quả.
- Định hướng nghề nghiệp phù hợp độ tuổi: Ở cấp tiểu học, ưu tiên khơi gợi hứng thú; ở THCS, tạo cơ hội khám phá năng lực; ở THPT, hỗ trợ lựa chọn ngành học cụ thể hơn.
- Tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội: Việc kết nối với doanh nghiệp, trường đại học và cơ sở nghiên cứu giúp học sinh có thêm cơ hội tiếp xúc với môi trường nghề nghiệp thực tế.
- Đánh giá toàn diện năng lực học sinh: Không nên chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng mà cần xem xét khả năng tư duy, hợp tác, vận dụng kiến thức và tiến bộ trong quá trình học tập.
Đặc biệt, giáo dục STEM cần bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp với điều kiện từng trường và không tạo thêm áp lực học tập không cần thiết cho học sinh.
5. Định hướng nghề nghiệp sớm là chuẩn bị năng lực, không phải lựa chọn nghề thay học sinh
Việc TP.HCM đẩy mạnh gắn giáo dục STEM với hướng nghiệp từ tiểu học đến THPT cho thấy một cách tiếp cận giáo dục có tính dài hạn hơn. Thay vì chờ đến khi học sinh đứng trước ngưỡng cửa lựa chọn ngành nghề mới bắt đầu tư vấn, nhà trường có thể đồng hành cùng các em trong suốt quá trình khám phá và phát triển năng lực.
Tuy nhiên, định hướng nghề nghiệp sớm không đồng nghĩa với việc học sinh phải xác định chính xác công việc mình sẽ theo đuổi từ khi còn học THCS. Điều quan trọng hơn là giúp các em hiểu mình có thế mạnh ở đâu, yêu thích lĩnh vực nào và cần chuẩn bị những kiến thức, kỹ năng gì.
Từ góc nhìn của Trạng Lường Academy, nền tảng Toán học, tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề là những năng lực cần được nuôi dưỡng lâu dài, không chỉ phục vụ các kỳ thi mà còn giúp học sinh thích ứng với những lĩnh vực học tập và nghề nghiệp luôn thay đổi.
Một nền giáo dục hướng đến tương lai không đơn thuần giúp học sinh trả lời câu hỏi “Em sẽ làm nghề gì?”, mà cần giúp các em có đủ năng lực để tự tin trả lời câu hỏi quan trọng hơn: “Em có thể làm được gì và cần chuẩn bị như thế nào để phát triển trong tương lai?”
Trạng Lường Academy – Khơi nguồn tri thức – Vun đắp tương lai.