Giỏi Toán có thể mở ra cánh cửa đến với công nghệ, nhưng để đi xa trong nghiên cứu khoa học, một người trẻ còn cần tư duy logic, khả năng tự học, sự kiên trì và một môi trường có thể đồng hành cùng mình. Hành trình của PGS.TS Nguyễn Phi Lê là câu chuyện đáng suy ngẫm về cách giáo dục tài năng, từ những năm tháng học phổ thông đến khát vọng tạo ra giá trị cho xã hội.
Một huy chương bạc và hành trình không dừng lại ở thành tích
Năm 2000, khi còn là học sinh Trường THPT chuyên Lam Sơn, Thanh Hóa, Nguyễn Phi Lê giành huy chương bạc tại Olympic Toán học quốc tế (IMO). Hơn hai thập niên sau, chị trở thành một nhà khoa học theo đuổi lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), đồng thời tham gia nghiên cứu, giảng dạy và hướng dẫn sinh viên tại Đại học Bách khoa Hà Nội.
Theo bài viết “Từ giải bạc Olympic toán quốc tế đến nữ tiến sĩ mang khát vọng phát triển AI” đăng trên Báo Tuổi Trẻ ngày 20/11/2024, PGS.TS Nguyễn Phi Lê từng học tập tại Đại học Tokyo, hoàn thành chương trình tiến sĩ công nghệ thông tin tại Viện Tin học quốc gia Nhật Bản năm 2019, rồi trở về Việt Nam tiếp tục con đường nghiên cứu và giảng dạy.

Câu chuyện của chị không đơn thuần là hành trình từ một học sinh giỏi Toán đến một nhà khoa học trong lĩnh vực công nghệ. Điều đáng chú ý hơn nằm ở sự kết nối giữa những năng lực được rèn luyện từ sớm và khả năng theo đuổi một lĩnh vực nghiên cứu phức tạp trong thời gian dài.
Toán học không trực tiếp tạo ra mọi lời giải cho những bài toán của AI. Tuy nhiên, nền tảng Toán học vững chắc giúp người học tiếp cận tốt hơn với các khái niệm về thuật toán, xác suất, thống kê, tối ưu hóa và mô hình hóa. Đó là những công cụ quan trọng trong nhiều hướng nghiên cứu trí tuệ nhân tạo.
Từ góc nhìn giáo dục, câu hỏi cần đặt ra không phải là làm thế nào để mọi học sinh đều trở thành người đạt huy chương Olympic. Quan trọng hơn, làm thế nào để mỗi em có cơ hội phát hiện năng lực, xây dựng nền tảng kiến thức và từng bước tìm thấy lĩnh vực mà mình thực sự muốn theo đuổi?
Vì sao nền tảng Toán học vẫn quan trọng trong thời đại AI?
AI ngày càng có thể hỗ trợ con người giải bài tập, viết chương trình, phân tích dữ liệu và thực hiện nhiều nhiệm vụ vốn đòi hỏi kiến thức chuyên môn. Điều này khiến không ít phụ huynh và học sinh đặt câu hỏi: Khi máy móc ngày càng thông minh, việc đầu tư thời gian học Toán có còn cần thiết?
Câu trả lời phụ thuộc vào cách chúng ta hiểu mục tiêu của việc học Toán.
Nếu Toán học chỉ được xem là một tập hợp công thức cần ghi nhớ và dạng bài cần luyện để đạt điểm cao, sự phát triển của công nghệ có thể khiến cách học ấy trở nên thiếu thuyết phục. Nhưng nếu Toán học được tiếp cận như một phương pháp tư duy, giá trị của môn học không chỉ nằm ở đáp số cuối cùng.
Một học sinh có nền tảng Toán học tốt cần biết phân tích điều kiện của bài toán, nhận diện mối quan hệ giữa các dữ kiện, xây dựng lập luận và kiểm tra tính hợp lý của kết quả. Những năng lực này không chỉ hữu ích trong các kỳ thi, mà còn có thể được vận dụng khi học lập trình, nghiên cứu khoa học và giải quyết vấn đề thực tế.
Chẳng hạn, khi AI đưa ra một lời giải Toán, học sinh có thể nhận được đáp án nhanh chóng. Nhưng để đánh giá lời giải đó có đúng hay không, các em vẫn cần hiểu kiến thức liên quan, nhận biết những giả định được sử dụng và kiểm tra từng bước suy luận.
Tương tự, trong nghiên cứu AI, việc sử dụng thành thạo một công cụ chưa đồng nghĩa với việc hiểu rõ cách công cụ ấy hoạt động. Người học muốn tiến xa hơn cần xây dựng kiến thức nền, khả năng phân tích và thói quen kiểm chứng kết quả.
Tại Trạng Lường Academy, khi nhìn nhận việc học Toán từ góc độ tư vấn giáo dục, điều đáng quan tâm không chỉ là học sinh giải được bao nhiêu bài tập. Một câu hỏi quan trọng hơn là: Sau mỗi giai đoạn học, các em có hiểu sâu hơn, biết lựa chọn phương pháp giải phù hợp hơn và tự tin xử lý những vấn đề chưa từng gặp hay không?
Đó cũng là điểm khác biệt giữa việc học để hoàn thành một bài kiểm tra và việc học để xây dựng năng lực lâu dài.
Tài năng không chỉ được tạo nên bởi năng khiếu
Những học sinh đạt thành tích cao trong các kỳ thi Toán thường khiến người lớn nghĩ đến năng khiếu bẩm sinh. Khả năng nhận ra quy luật nhanh, tư duy trừu tượng hoặc giải quyết vấn đề phức tạp có thể là lợi thế của một số em. Tuy nhiên, chỉ dựa vào năng khiếu để lý giải thành công là chưa đủ.
Hành trình của PGS.TS Nguyễn Phi Lê còn cho thấy một khía cạnh khác: quá trình học tập liên tục, tích lũy kiến thức và kiên trì theo đuổi những vấn đề khó.
Từ bậc phổ thông, chị tiếp tục học tập trong môi trường đại học, sau đó nghiên cứu chuyên sâu ở nước ngoài và trở về Việt Nam làm việc. Mỗi giai đoạn đòi hỏi những năng lực khác nhau, không thể chỉ dựa vào thành tích đã đạt được trước đó.
Đối với học sinh, điều này đặc biệt quan trọng. Một em học Toán tốt ở lớp 5 chưa chắc đã tự động duy trì thành tích ở lớp 9 nếu thiếu phương pháp học phù hợp. Ngược lại, một học sinh chưa nổi bật ở giai đoạn đầu vẫn có thể tiến bộ đáng kể khi được củng cố kiến thức nền, tìm ra cách học phù hợp và kiên trì luyện tập.
Vì vậy, phụ huynh cần thận trọng khi gắn nhãn con là “có năng khiếu” hoặc “không có năng khiếu” quá sớm. Những nhận định như vậy đôi khi vô tình giới hạn kỳ vọng của trẻ, khiến các em ngại thử thách hoặc sợ thất bại.
Thay vì chỉ hỏi con có thông minh hay không, cha mẹ có thể quan sát những điều cụ thể hơn: Con có biết giải thích vì sao mình chọn cách làm này? Con có sẵn sàng thử một phương pháp khác khi gặp bài khó? Sau khi mắc lỗi, con có nhận ra nguyên nhân và điều chỉnh cách giải?
Đó là những dấu hiệu hữu ích để nhận biết quá trình phát triển năng lực, đồng thời giúp phụ huynh lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp.
Một người thầy tốt không chỉ truyền đạt kiến thức, mà còn mở ra con đường học tập
Một chi tiết đáng chú ý trong câu chuyện của PGS.TS Nguyễn Phi Lê là việc chị dành nhiều tâm huyết cho nhóm nghiên cứu và hướng dẫn sinh viên. Theo bài viết của Tuổi Trẻ, khi mới xây dựng nhóm nghiên cứu, chị từng chủ động giới thiệu công việc của nhóm để sinh viên hiểu và đăng ký tham gia. Sau đó, chị kết nối với các nhà khoa học Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài để hỗ trợ hướng dẫn sinh viên.
Chị cũng chia sẻ rằng trong lĩnh vực AI, các mô hình và kỹ thuật mới xuất hiện liên tục. Nếu không có người hướng dẫn, sinh viên có thể gặp khó khăn khi xác định điểm bắt đầu hoặc lựa chọn hướng nghiên cứu phù hợp.
Chi tiết này gợi mở một bài học quan trọng đối với giáo dục ở mọi cấp học: người học không phải lúc nào cũng có thể tự tìm ra con đường hiệu quả nhất, nhất là khi đứng trước một lĩnh vực rộng lớn và nhiều thử thách.
Một người thầy có chuyên môn không chỉ giúp học sinh hiểu một kiến thức cụ thể. Người thầy còn có thể phát hiện lỗ hổng trong cách hiểu, đặt câu hỏi gợi mở, giúp học sinh nhìn thấy nhiều hướng tiếp cận và hướng dẫn các em tự tìm ra lời giải.
Điều này đặc biệt cần thiết với những học sinh muốn phát triển năng lực Toán học chuyên sâu. Khi bài toán trở nên khó hơn, việc đưa ra đáp án ngay lập tức đôi khi không phải sự hỗ trợ tốt nhất. Học sinh cần được hướng dẫn cách phân tích đề, nhận diện kiến thức liên quan và tự kiểm tra lập luận.
Mặt khác, sự đồng hành cũng cần phù hợp với trình độ của từng em. Một học sinh đang thiếu kiến thức cơ bản cần được củng cố nền tảng trước khi tiếp cận bài toán nâng cao. Một học sinh đã vững kiến thức lại cần những thử thách mới để tránh học tập theo lối mòn.
Trong tư vấn giáo dục, vì thế, không có một lộ trình duy nhất phù hợp với tất cả học sinh. Điều cần thiết là xác định đúng điểm xuất phát, mục tiêu và khả năng hiện tại của mỗi em để xây dựng phương pháp học tương ứng.
Từ học sinh giỏi Toán đến người nghiên cứu AI: Nên định hướng cho trẻ từ khi nào?
Câu chuyện của PGS.TS Nguyễn Phi Lê có thể khiến nhiều phụ huynh mong muốn con sớm tiếp cận lập trình, công nghệ hoặc trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, định hướng nghề nghiệp không nên biến thành một cuộc chạy đua cho trẻ học trước mọi thứ.
Ở bậc tiểu học, điều quan trọng là giúp học sinh hình thành sự tò mò, khả năng quan sát, tư duy logic và thói quen giải quyết vấn đề. Những hoạt động như tìm quy luật, giải bài toán bằng nhiều cách, phân loại dữ liệu hoặc giải thích một hiện tượng đơn giản đều có thể góp phần nuôi dưỡng các năng lực này.
Khi lên THCS, học sinh có thể được khuyến khích tiếp cận các bài toán đòi hỏi lập luận nhiều bước, làm quen với thuật toán, lập trình cơ bản hoặc các dự án khoa học phù hợp với lứa tuổi. Mục tiêu không phải là buộc mọi em theo đuổi ngành công nghệ, mà giúp các em khám phá sở thích và hiểu hơn về khả năng của bản thân.
Ở bậc THPT, khi kiến thức và định hướng cá nhân rõ ràng hơn, học sinh có thể tìm hiểu sâu về các ngành như khoa học máy tính, khoa học dữ liệu, toán ứng dụng hoặc trí tuệ nhân tạo. Lúc này, việc lựa chọn cần dựa trên sự kết hợp giữa năng lực, sở thích, điều kiện học tập và hiểu biết thực tế về ngành nghề.
Phụ huynh cũng cần tránh đồng nhất thành tích trong một kỳ thi với sự phù hợp nghề nghiệp. Giải thưởng Toán học có thể là một dấu mốc đáng tự hào, nhưng không tự động quyết định con đường tương lai. Một học sinh yêu Toán có thể trở thành nhà nghiên cứu, kỹ sư, giáo viên, chuyên gia phân tích dữ liệu hoặc lựa chọn một lĩnh vực hoàn toàn khác.
Điều quan trọng nhất là giúp trẻ có đủ nền tảng để lựa chọn, thay vì lựa chọn thay trẻ từ quá sớm.
Học giỏi để thành công, hay học để tạo ra giá trị?
Một trong những lựa chọn đáng suy ngẫm trong hành trình của PGS.TS Nguyễn Phi Lê là quyết định trở về Việt Nam sau khi học tập và nghiên cứu tại Nhật Bản. Theo chia sẻ của chị trên Tuổi Trẻ, chị tin rằng những đóng góp mình có thể thực hiện cho sinh viên tại Việt Nam sẽ có ý nghĩa hơn đối với bản thân.
Đây là lựa chọn cá nhân, không phải con đường bắt buộc đối với mọi người trẻ. Mỗi người có thể tìm thấy cơ hội phát triển và tạo ra giá trị ở những môi trường khác nhau. Tuy nhiên, câu chuyện cho thấy thành công không chỉ được đo bằng bằng cấp, vị trí công việc hay nơi một người sinh sống.
Trong giáo dục, nếu chỉ đặt mục tiêu vào điểm số và thứ hạng, học sinh có thể hình thành suy nghĩ rằng học tập chủ yếu nhằm vượt qua người khác. Nhưng khi được tiếp cận với những câu chuyện nghiên cứu, sáng tạo và phục vụ cộng đồng, các em có thêm cơ hội nhìn nhận kiến thức như một công cụ để giải quyết vấn đề.
Với Toán học, một bài toán không chỉ có giá trị vì nó khó hay vì ít người giải được. Giá trị còn nằm ở việc nó giúp người học phát triển cách suy nghĩ có hệ thống, kiểm tra giả thuyết và tìm ra lời giải dựa trên lập luận.
Với AI, công nghệ không chỉ là cuộc đua tạo ra mô hình mạnh hơn. Nó còn đặt ra yêu cầu sử dụng kiến thức một cách có trách nhiệm, hiểu giới hạn của công cụ và hướng nghiên cứu vào những nhu cầu thực tế.
Khi học sinh hiểu rằng kiến thức có thể được sử dụng để đóng góp cho cộng đồng, động lực học tập của các em có cơ hội vượt ra ngoài những phần thưởng trước mắt.
Từ câu chuyện của một nhà khoa học đến bài học về cách học của mỗi học sinh
Từ câu chuyện của PGS.TS Nguyễn Phi Lê, có thể rút ra một điều: thành tích cao là kết quả đáng trân trọng, nhưng con đường phát triển năng lực không kết thúc ở một tấm huy chương.
Đối với phụ huynh, thay vì chỉ tìm kiếm lớp học có thể giúp con đạt điểm cao trong thời gian ngắn, hãy quan tâm đến cách chương trình giúp con hiểu kiến thức, phát triển tư duy và hình thành khả năng tự học.
Đối với học sinh, đừng vội kết luận rằng mình không giỏi Toán chỉ vì một bài kiểm tra chưa tốt. Cũng đừng cho rằng đạt điểm cao đồng nghĩa với việc đã hiểu hoàn toàn vấn đề. Mỗi kết quả học tập nên được xem như thông tin để nhận diện điểm mạnh, điểm cần cải thiện và bước tiếp theo cần thực hiện.
Tại Trạng Lường Academy, với định hướng chuyên sâu về Toán học, việc học cần hướng đến nhiều hơn một đáp số đúng. Đó là quá trình giúp học sinh hiểu bản chất kiến thức, biết lập luận, chủ động tìm cách giải quyết vấn đề và từng bước tự tin trước những thử thách mới.
Không phải học sinh nào cũng trở thành nhà khoa học hay chuyên gia AI. Nhưng mỗi em đều có thể hưởng lợi từ việc được rèn luyện tư duy logic, sự kiên trì và khả năng học hỏi độc lập.
Một huy chương Olympic có thể mở ra cánh cửa đầu tiên. Một nền tảng kiến thức vững chắc, một môi trường học tập phù hợp và những người thầy biết cách đồng hành mới có thể giúp người học tiếp tục đi xa.
Và đó cũng là mục tiêu quan trọng của giáo dục: không chỉ giúp học sinh đạt được thành tích hôm nay, mà còn chuẩn bị cho các em năng lực để tự tin lựa chọn và tạo ra giá trị trong tương lai.
Trạng Lường Academy – Khơi nguồn tri thức – Vun đắp tương lai.